DZIEJE MIASTA
Miasto Dobczyce
położone jest w dolinie rzeki Raby, pod 49º53’ szerokości
geograficznej północnej i pod 20 06’ długości geograficznej
wschodniej, na wysokości 232-301 m n.p.m., oddalone 15 km
na południe od Wieliczki, na pograniczu trzech krain
geograficznych: Beskidu Wyspowego, Beskidu Makowskiego i
Pogórza Wielickiego.
Dr Mieczysław Orłowicz w Ilustrowanym
przewodniku po Galicji wydanym w
1919r. we Lwowie tak pisał o Dobczycach:
Piękne położenie nad Rabą. Dobczyce mają wybitną przeszłość
historyczną, a za Kazimierza Jagiellończyka należały do
najwybitniejszych miast w Polsce; jego synowie wraz z
Długoszem często przebywali w tutejszym zamku. Zachowały
się od strony wschodniej resztki murów miejskich, a na
urwisku nad Rabą ruiny królewskiego zamku, zrujnowanego
przez Karola XII.
Pierwsza znana wiadomość o Dobczycach pochodzi z roku 1266.
Wówczas to biskup Prandota nadał klasztorowi Cystersów w
Mogile pod Krakowem dziesięcinę z Dobczyc. Znalezione przez
archeologa doc. dra Gabriela Leńczyka ślady palisady
wskazują, że w czasach pierwszych Piastów istniała w
Dobczycach drewniana warownia. Nie ma jednak pewnej
wiadomości, kiedy zbudowano zamek ani kiedy Dobczyce
uzyskały prawa miejskie. Dokumenty źródłowe z 1310 r. mówią
o wdowie o imieniu Etuenne, będącej żoną wójta
dobczyckiego, a urząd wójtowski związany był z lokacją
miasta. Zatem w 1310 r. Dobczyce były już miastem. W 1311
r. podczas buntu wójta Alberta w Krakowie w Dobczycach
schronił się Władysław Łokietek i tu w
„obozie”
wydał dokument
konfiskujący buntownikom majątki. „Obóz” ten można
utożsamiać z zamkiem. Rok 1340 to następna ważna data w
zaraniu dziejów Dobczyc, kiedy to król Kazimierz Wielki
uwolnił mieszczan dobczyckich od opłat celnych na terenie
całego królestwa.
Jednak dopiero rok 1362 wyraźnie potwierdza, że Dobczyce
były miastem, w tym roku bowiem król Kazimierz Wielki, w
wydanym dokumencie, potwierdził prawa miejskie oraz nadał
mieszkańcom przywilej na połów ryb i wypas bydła. Od tego
czasu Dobczyce były Wolnym Królewskim Miastem. Uzyskane
przywileje potwierdzili kolejni władcy, niejednokrotnie je
powiększając. Na przykład w przywileju Jana Olbrachta
zamieszczono adnotację: za wierność
i stateczność mieszczan, z jaką ku nam i poprzednikom
naszym przy wstąpieniu na tron szczególnie się odznaczyli –
potwierdzamy wszystkie dotąd uzyskane przywileje i nadania,
dodając nowe. Poszczególni
królowie w swoich nadaniach dodawali coraz to nowe
jarmarki, tak że w sumie było 216 dni jarmarcznych w ciągu
roku. Trwały one nieraz całymi tygodniami. Mówi to nam o
ważnym ośrodku handlowym na trakcie węgierskim, który
właśnie przebiegał przez Dobczyce. Lustracja z roku 1765
podaje, że na 128 domów w miasteczku za murami były aż 42
wiechy szynkarskie. Tłoczno i gwarno było więc w Dobczycach
w tamtych czasach. Od roku 1362 aż do 1778 Dobczyce były
starostwem niegrodowym, zaś po rozbiorach znalazły się w
obrębie Galicji. Stare miasto, będące za miejskimi murami,
poczęło się w roku 1768 powoli „znosić” w dolinę Raby z
powodu braku wody, miejsca na rozbudowę i trudnych warunków
życia na wzgórzu. Początkowo należało do powiatu
wielickiego, a następnie do powiatu myślenickiego.
Archeolog Antoni Jodłowski, analizując prowadzone na
wzgórzu zamkowym badania, pisał: Pobieżny
przegląd znanych dotychczas źródeł archeologicznych z
terenu Dobczyc pozwala na sformułowanie pewnych wniosków,
ujmujących skrótowo najważniejsze cechy charakterystyczne
dla osadnictwa prahistorycznego i wczesnośredniowiecznego w
tej miejscowości:
Dobczyce
usytuowane nad Rabą na Pogórzu Karpackim o stosunkowo
dobrych glebach, posiadających doskonałe warunki, które
sprzyjały osiedleniu ludności już do najdawniejszych
czasów.
Najstarsze ślady osadnictwa na tym obszarze pochodzą z
neolitu (kultura lendzielska), a następnie z końca epoki
brązu i okresu halsztackiego (kultura łużycka), okresu
przedrzymskiego (grupa tyniecka) i rzymskiego (kultura
przeworska) oraz z młodszej fazy wczesnego średniowiecza
(brak wyraźnej warstwy kulturowej) i średniowiecza –
szczególnie od XIII do XIV wieku, odkąd datuje się
istnienie ośrodka miejskiego.
Ludność prahistoryczna osiedlała się najchętniej w górnych
partiach okolicznych wzniesień ( „Dębnik”, „Dąbrowa”,
„Charstek” i „Węgielnica”, a głównie na wzgórzu
„Staromiejskim”), gdzie stwierdzono pozostałości osad ze
wszystkich wymienionych wyżej okresów.
Wielowiekowy rozwój osadnictwa na terenie „Starego Miasta”
doprowadził do uformowania się w tym miejscu osady
miejskiej i budowy zamku obronnego już w XIII wieku.
Większość odkrytych nawarstwień kulturowych XIV i XV wieku
świadczy o dużej intensywności osadnictwa w ówczesnych
Dobczycach i ich zaawansowanym rozwoju gospodarczo –
społecznym.
Dalszych badań wykopaliskowych szerokoprzestrzennych
wymagają jeszcze nie wyjaśnione problemy rozplanowania i
zabudowy wewnętrznej osad z poszczególnych epok
pradziejowych oraz założenia urbanistyczne miasta
średniowiecznego. Konieczne jest także uzyskanie większej
ilości materiałów archeologicznych do zagadnień rzemiosła i
handlu - dwóch podstawowych czynników decydujących o
rozwoju miasta.
Ważniejsze wydarzenia z historii Starego Miasta
W roku 1241
Tatarzy, idąc po bitwie pod Turskiem i Chmielnikiem na
Kraków od Biecza i Sącza, po drodze oblegali osadę
dobczycką i gród, ale ze względu na bagna i Rabę u podnóża
góry, wysokość i niedostępność wzgórza, daremnie kusili się
o jego zdobycie.
Rok 1259. Znów
Tatarzy pod wodza Burondy spustoszyli miejscowości nad
środkową Rabą w drodze na Kraków, skąd dotarli aż do
Bytomia. Wracając z tej wyprawy próbowali ponownie zdobyć
miasto i gród. Po nieudanych atakach, zniechęceni uszli na
Szczyrzyc, który złupili i spalili razem z klasztorem.
W 1411 r. Marcin z Moskorzowa, osławiony warchoł i
burzyciel wewnętrznego porządku w państwie, napadł na
Dobczyce, czyniąc szkodę na 100 grzywien.
W 1655 r. miasto i zamek zniszczone zostało przez Szwedów w
czasie „Potopu”, za panowania Jana Kazimierza.
W roku 1657
miasto i zamek ponownie zniszczone zostało przez wojska
księcia siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego.
W 1702 r.
ponownie zdobyły miasto i zamek wojska szwedzkie Karola
XII. Od tego czasu rozpoczyna się powolna agonia miasta,
które nie podnosi się więcej ze zniszczeń.