Dawna świetność zamku
Zamek dobczycki jest przykładem zamku wyżynnego, gdyż
usytuowany został na stromej górze, od południowego zachodu
urwistej i zgoła niedostępnej, z płynącą u podnóża rzeką
Rabą (obecnie Jezioro Dobczyckie). Stosowny dogodny dostęp
znajdował się jedynie od wschodu, od strony równie
wyniosłego i obwarowanego wzgórza miejskiego, od którego
był odcięty głęboką fosą. Niewątpliwie najstarszy zamek
wznosił się w najwyższym punkcie wzgórza nad owym
niedostępnym urwiskiem, stanowiąc później zamek „górny”.
Ale jeszcze w średniowieczu założenie objęło całość
wzgórza, a na jego niższej platformie powstał zamek
„dolny”, prawdopodobnie w miejscu pierwotnego podzamcza.
W świetle przeprowadzonych badań stosunkowo dużo można dziś
powiedzieć o układzie przestrzennym zamku, mimo iż jego
teren uległ uszczupleniu przez osuwisko stoku wzgórza od
zachodu, powstałe w XIX wieku w wyniku działalności
założonego tutaj kamieniołomu.
Zabudowania zamku górnego założone były na ogólnym planie
zbliżonym do trójkąta, ciasno stłoczone z niewielkim
wewnętrznym dziedzińcem (zachowany pierwotny bruk), na
środku którego wykuto w skale ośmiometrowy otwór
studzienny.
Prawdopodobnie najważniejszy punkt obrony i dominantę
najwcześniejszego założenia stanowiła kwadratowa wieża.
Wznosiła się ona zapewne w narożniku południowo –
wschodnim, gdzie zachowały się szczególnie grube mury
istniejącej kondygnacji piwnicznej i przyziemia (obecnie
taras widokowy). W środkowej części (średnim zamku)
istniała wieża okrągła, podparta widocznymi do dziś dwiema
grubymi przyporami.
Od strony południowej znajduje się duży otwór okienny w
kształcie bramy, później zamieniony na okno kaplicy (po
zamurowaniu dolnej części otworu).
Pomieszczenia mieszkalne zajmowały zarówno skrzydła
południowe, jak i północne, wschodnie i zachodnie. Niektóre
z pomieszczeń musiały być bardzo reprezentacyjne, o
wspaniałym wystroju wnętrz, o czym świadczy odnalezienie
wielu ozdobnych elementów kamieniarskich pochodzących ze
sklepień żebrowych, założonych jeszcze w XIV i XV w.
Do
innych pięknych detali romańskich, gotyckich i
renesansowych należą znalezione nadproża drzwiowe i
okienne, gazony kwiatowe, ozdobne zwieńczenia szczytów
ścian, posadzki, kafle piecowe. Podkreślają one bogactwo
form wnętrz zamkowych.
Zamek gotycki został, jak wspomniano, w ostatnim
dziesięcioleciu XVI w. przekształcony, staraniem
Lubomirskich, w rezydencję renesansową. Z tego czasu
pochodzą ich herby rodowe i kominek z kolumienką.
Zamek dolny, którego teren został uszczuplony osuwiskiem,
założony został na rzucie nieregularnym. Jego układ, a
częściowo nawet formy architektoniczne można odtworzyć
teoretycznie w oparciu o dokładny opis zawarty w
inwentaryzacji z roku 1620 ( interpretacja historyka sztuki
J. Gadomskiego). W części wschodniej, opartej o zabudowania
zamku górnego, znajdowała się brama wjazdowa z mostem
zwodzonym, umocnionym basztą (wieża zegarowa), a na
zewnątrz przedbramiem. Fragmenty przyziemia tegoż
przedbramia znaleziono w czasie wykopalisk w 1966 r.
Później zostały zrekonstruowane.
W dalszych pracach wykopaliskowych natrafiono na fundamenty
filarów mostowych. Na lewo od baszty wjazdowej znajdowały
się niewielkie pomieszczenia mieszkalne starostów, w dwóch
kondygnacjach. Od północy, również w dwóch kondygnacjach,
były stosunkowo duże pomieszczenia. W przyziemiu, zaraz na
prawo od bramy, znajdowała się wielka izba, prawdopodobnie
jadalnia i kuchnia (odkryte w 1972 r.).
Zabudowania wokół dziedzińca od północy i zachodu obiegał
ganek. Należy przyjąć , że wieżę zegarową wieńczył hełm
baniasty, zaś przedbramie, być może, grzebień attyki.
Ocalałe relikty, niegdyś wspaniałego zamku dobczyckiego,
wprawdzie w tak okaleczonej formie przywrócone do życia, są
godnym szacunku i pietyzmu zabytkiem architektury obronnej
i rezydencjonalnej, pomnikiem dziejów kultury polskiej,
narodowej, wizytówką i perłą naszego miasta.